Sự phát triển nhanh chóng của tài sản số đang mở ra cơ hội lớn cho Việt Nam trong quá trình chuyển đổi số và nâng cao năng lực cạnh tranh. Tuy nhiên, đi cùng với tiềm năng là những rủi ro về an ninh mạng, gian lận và bất ổn tài chính. Vì vậy, việc xây dựng một khuôn khổ chính sách vừa khuyến khích đổi mới, vừa đảm bảo kiểm soát hiệu quả rủi ro trở thành yêu cầu then chốt trong giai đoạn tới.
Cần chuẩn hóa quản lý tài sản số tại Việt Nam theo thông lệ quốc tế.
Cơ hội và rủi ro song hành trong kỷ nguyên tài sản số
Bối cảnh hiện nay mang tính hội tụ lịch sử khi Việt Nam đẩy mạnh hội nhập số và tham gia các chuẩn mực quốc tế. Việc ký kết Công ước Tội phạm Mạng của Liên Hợp Quốc cho thấy cam kết rõ ràng trong kiểm soát rủi ro số. Trong khi đó, theo IBM, chi phí trung bình của một vụ rò rỉ dữ liệu toàn cầu năm 2024 lên tới 4,45 triệu USD, nhấn mạnh mối liên hệ chặt chẽ giữa an ninh mạng và ổn định tài chính.
Theo ông Malcolm Wright, Phó Chủ tịch phụ trách pháp chế của OKX Global (công ty công nghệ blockchain có trụ sở tại San Jose, Mỹ), blockchain và tài sản số đang dần trở thành nền tảng quan trọng của nền kinh tế số. Việt Nam hiện nằm trong nhóm 5 quốc gia có mức độ chấp nhận tiền mã hóa cao nhất thế giới giai đoạn 2023-2024, theo Chainalysis. Cùng với đó, kinh tế số Việt Nam được dự báo đạt quy mô khoảng 90 tỷ USD vào năm 2030, cho thấy vai trò ngày càng lớn của công nghệ.
Ông Malcolm Wright, Phó Chủ tịch phụ trách pháp chế của OKX Global.
Blockchain giúp giảm chi phí trung gian và vượt qua rào cản địa lý, qua đó mở rộng khả năng tiếp cận dịch vụ tài chính cho người dân và doanh nghiệp, đặc biệt là các nhóm còn hạn chế. Theo World Bank, chi phí chuyển tiền quốc tế truyền thống khoảng 6-7%, trong khi blockchain có thể giảm xuống 1-2%. Với kiều hối về Việt Nam đạt 16-18 tỷ USD mỗi năm, công nghệ này giúp tiết kiệm chi phí đáng kể và cải thiện dòng tiền.
Sự phát triển của blockchain cũng thúc đẩy chuyển dịch cơ cấu lao động. Báo cáo LinkedIn cho thấy nhu cầu việc làm liên quan blockchain tăng hơn 40% mỗi năm trên toàn cầu. Tại Việt Nam, các vị trí như kỹ sư blockchain, chuyên gia dữ liệu on-chain hay kiểm toán hợp đồng thông minh ngày càng phổ biến, góp phần hình thành lực lượng lao động chất lượng cao phục vụ nền kinh tế số.
Trong thương mại quốc tế, Việt Nam có kim ngạch xuất nhập khẩu đạt trên 680 tỷ USD năm 2023, đòi hỏi hệ thống quản trị minh bạch và hiệu quả. Blockchain giúp truy xuất nguồn gốc, đáp ứng tiêu chuẩn ESG, đồng thời rút ngắn thời gian thanh toán từ vài ngày xuống gần như tức thì. Điều này giúp giảm rủi ro đối tác và cải thiện đáng kể hiệu quả sử dụng vốn của doanh nghiệp.
Tuy nhiên, ông Malcolm Wright cho rằng rủi ro vẫn hiện hữu khi giá trị giao dịch bất hợp pháp toàn cầu liên quan tài sản số đạt khoảng 20-24 tỷ USD mỗi năm (Chainalysis). Do đó, mô hình “đổi mới có trách nhiệm” với ba trụ cột tuân thủ, tin cậy và hợp tác công - tư là cần thiết. Việc phối hợp đã chứng minh hiệu quả khi hơn 225 triệu USD tài sản số liên quan tội phạm được phong tỏa năm 2023, góp phần bảo vệ thị trường.
Thiết lập chuẩn mực an toàn cho hệ sinh thái tài sản số
Để xây dựng thị trường tài sản số lành mạnh, theo ông Malcolm Wright, cần thiết lập khung pháp lý cho các nhà cung cấp dịch vụ tài sản số (VASP) dựa trên 12 nguyên tắc cốt lõi, chia thành 4 nhóm chức năng. Đây là các tiêu chuẩn an toàn vĩ mô nhằm bảo vệ tính toàn vẹn thị trường, hạn chế rủi ro hệ thống và tăng cường niềm tin của nhà đầu tư, đồng thời tạo nền tảng cho sự phát triển bền vững của hệ sinh thái tài sản số.
Nhóm nguyên tắc đầu tiên tập trung vào ổn định tài chính và quản lý rủi ro vốn. VASP cần duy trì vốn tối thiểu đủ lớn để hấp thụ tổn thất từ rủi ro thị trường, tín dụng và vận hành. Đồng thời, phải đảm bảo thanh khoản cao để đáp ứng nhu cầu rút tiền liên tục 24/7. Nguyên tắc phân tách tài sản khách hàng khỏi tài sản công ty đóng vai trò then chốt nhằm bảo vệ quyền lợi người dùng khi xảy ra khủng hoảng.
Nhóm thứ hai liên quan đến bảo vệ vận hành và an ninh mạng. Tài sản số cần được lưu trữ theo mô hình phân tầng, với phần lớn trong ví lạnh nhằm giảm thiểu rủi ro tấn công. Hệ thống phải tuân thủ các tiêu chuẩn bảo mật quốc tế và triển khai chiến lược phòng thủ nhiều lớp. Đồng thời, kế hoạch duy trì hoạt động và phục hồi sau sự cố cần được thiết lập và kiểm tra thường xuyên để đảm bảo tính liên tục dịch vụ.
Nhóm thứ ba hướng tới đảm bảo tính toàn vẹn thị trường. Các VASP phải tuân thủ nghiêm ngặt quy định KYC/AML/CFT, áp dụng công nghệ xác thực hiện đại và giám sát giao dịch theo thời gian thực. Hệ thống phân tích blockchain giúp phát hiện sớm các hành vi rửa tiền, trong khi công cụ giám sát thị trường off-chain có thể ngăn chặn các hành vi thao túng giá, giao dịch giả hoặc lạm dụng thị trường.
Nhóm cuối cùng tập trung vào quản trị và minh bạch. Các tổ chức cần kiểm soát xung đột lợi ích thông qua cơ chế phân tách chức năng rõ ràng. Việc công bố bằng chứng dự trữ định kỳ giúp tăng niềm tin của người dùng. Đồng thời, cơ chế bảo vệ người tiêu dùng, bao gồm đánh giá mức độ phù hợp và giải quyết tranh chấp minh bạch, là yếu tố quan trọng để đảm bảo quyền lợi và sự an toàn cho nhà đầu tư.
Về lộ trình triển khai, cách tiếp cận theo giai đoạn là phù hợp nhằm cân bằng giữa đổi mới và kiểm soát rủi ro. Giai đoạn đầu tập trung đăng ký và thu thập dữ liệu thị trường, tiếp theo là chuẩn hóa tuân thủ AML/CFT. Sau đó, tiến hành cấp phép và yêu cầu hiện diện pháp lý trong nước. Cuối cùng, mở rộng sang quản lý các sản phẩm tài chính phức tạp, hướng tới hội nhập sâu với hệ thống tài chính toàn cầu.
Thanh Hằng