Hiệp định Thương mại điện tử vừa được 66 nước ký kết tại Tổ chức Thương mại thế giới (WTO) ngày 28-3-2026 là bước tiến quan trọng sau hơn hai thập niên. Tuy nhiên, để gỡ rối “bát mì số” quy định về thương mại số toàn cầu, Việt Nam cần hành động ngay với chiến lược rõ ràng.
Một doanh nghiệp phần mềm kế toán tại TPHCM muốn bán dịch vụ sang Singapore, châu Âu và Mỹ sẽ phải đối mặt với ba bộ quy tắc khác nhau về dữ liệu cá nhân, lưu trữ máy chủ và bảo mật. Mỗi thị trường đòi hỏi một kiểu hợp đồng, một bộ điều khoản riêng về quyền riêng tư, và đôi khi là hạ tầng kỹ thuật tách biệt. Chi phí tuân thủ có thể đội lên hàng chục phần trăm doanh thu, trước cả khi doanh nghiệp kịp có đơn hàng đầu tiên. Đó là hệ quả của việc thương mại hàng hóa, dịch vụ phát triển nhanh hơn luật, và thế giới đang loay hoay trong một “bát mì số” (digital noodle bowl) chằng chịt những quy định phân tán, chồng chéo về thương mại số(1).
Hiệp định Thương mại điện tử (E-commerce Agreement - ECA) mà WTO vừa đạt được ngày 28-3-2026 chính là nỗ lực tháo gỡ phần nào tình trạng ấy. Tại Hội nghị Bộ trưởng lần thứ 14, 66 thành viên (chiếm khoảng 70% thương mại toàn cầu) đã thông qua ECA cùng các thỏa thuận tạm thời nhằm sớm giúp ECA có hiệu lực(2). Lộ trình đặt ra khá rõ: khi có đủ 45 quốc gia phê chuẩn, các quy định trong hiệp định sẽ được triển khai. Thỏa thuận này được kỳ vọng sẽ giúp thúc đẩy thị trường thương mại số - ước tính lên tới 159 tỉ đô la Mỹ mỗi năm, và đóng góp thêm 8.700 tỉ đô la Mỹ vào GDP toàn cầu vào năm 2040(3).
Hơn hai thập niên “tìm đường” cho luật chơi số
Nếu nhìn lại, câu chuyện về thương mại số tại WTO bắt đầu từ khá sớm. Năm 1998, Hội nghị Bộ trưởng lần thứ 2 tại Geneva đã thông qua chương trình làm việc về thương mại số, cùng tuyên bố tạm thời không áp thuế quan đối với các truyền tải điện tử. Thời điểm ấy, thương mại số còn rất sơ khai, và phần lớn thành viên WTO chỉ xem đây là “phụ phẩm” của thương mại hàng hóa và dịch vụ truyền thống.
Suốt hơn 20 năm sau đó, khuôn khổ pháp lý đa phương gần như “giậm chân tại chỗ”, trong khi thương mại số lại bùng nổ - đặc biệt là trong và sau giai đoạn dịch Covid 19. Cơ chế đàm phán đa phương của WTO vốn dựa trên cơ chế đồng thuận, khiến việc xây dựng luật chơi chung cho thương mại số toàn cầu càng khó khăn hơn(4). Để tháo gỡ bế tắc, từ năm 2017, một nhóm 71 thành viên đã khởi xướng Sáng kiến chung về thương mại số (Joint Statement Initiative - JSI), nhằm thúc đẩy đàm phán theo cơ chế linh hoạt hơn(5).
Thách thức đặt ra là làm sao để hệ thống pháp luật Việt Nam tương thích với ECA, với các cam kết trong RCEP, CPTPP, cũng như với các sáng kiến như Hiệp định khung kinh tế số ASEAN (DEFA). Nói cách khác, thay vì hỏi “chọn bên nào”, điều quan trọng hơn là bảo đảm luật trong nước đủ linh hoạt để “nói chuyện được” với nhiều hệ thống cùng lúc.
Sau hơn năm năm thương lượng, các nước tham gia JSI từng đạt được một văn bản “ổn định tạm thời” (stabilised text) về thương mại số(6). Tuy nhiên, do vấp phải sự phản đối của một số thành viên, văn bản này đã không thể được đưa vào Phụ lục 4 của WTO, đồng nghĩa với việc không có giá trị ràng buộc pháp lý. Việc ECA và các thỏa thuận tạm thời thông qua thực chất là bước tiếp theo của nỗ lực đó: thay vì chờ một sự đồng thuận hoàn hảo, các nước đi trước một bước, đặt ra một lộ trình triển khai cho những bên đã sẵn sàng.
Trong bối cảnh hệ thống thương mại đa phương đang đối mặt với nhiều thách thức, việc thông qua ECA và các thỏa thuận tạm thời là một bước đi vô cùng quan trọng. Như Tổng giám đốc WTO Ngozi Okonjo-Iweala nhận định, việc ký kết ECA chứng minh rằng WTO đã và đang phản hồi tích cực với sự thay đổi của nền kinh tế hiện nay(7). Bộ trưởng Thương mại Vương quốc Anh Peter Kyle cũng cho rằng ECA sẽ giúp cho hoạt động thương mại số xuyên biên giới trở nên tiết kiệm hơn, nhanh hơn và an toàn hơn(8).
Hiệp định thương mại điện tử: bước tiến quan trọng nhưng chưa đủ
Về cấu trúc, ECA được chia thành sáu nhóm nội dung lớn, từ tạo thuận lợi cho giao dịch điện tử (Nhóm A), đảm bảo tiếp cận thị trường (Nhóm B), xây dựng niềm tin (Nhóm C), cho đến minh bạch, hợp tác và phát triển (Nhóm D), viễn thông (Nhóm E) và các quy định về thực thi (Nhóm F).
Đối với doanh nghiệp, nhiều quy định trong ECA mang lại lợi ích cụ thể và trực tiếp. Thứ nhất, các chuẩn mực về công nhận hợp đồng điện tử, chữ ký điện tử, chứng từ không giấy và cơ chế hải quan một cửa sẽ giúp giảm thủ tục, chi phí giao dịch, đặc biệt cho doanh nghiệp nhỏ và vừa vốn thiếu nguồn lực pháp lý. Thứ hai, việc tiếp tục duy trì cam kết không áp thuế quan đối với truyền tải điện tử xuyên biên giới, cùng với thúc đẩy tiếp cận dữ liệu khu vực công và bảo đảm quyền truy cập Internet sẽ tạo môi trường thuận lợi hơn cho các dịch vụ số, từ phần mềm, nội dung số đến dịch vụ tài chính.
Một điểm tích cực khác là hiệp định này dành riêng một khung xây dựng năng lực cho các nước đang phát triển. Thông qua cơ chế này, các thành viên như Việt Nam có thể nhận hỗ trợ kỹ thuật để hoàn thiện thể chế, xây dựng luật pháp và hạ tầng số, thay vì “tự bơi” trong một sân chơi phức tạp.
Tuy nhiên, nếu nhìn từ góc độ toàn hệ sinh thái số, đây mới chỉ là một bước đi đầu. Nhiều vấn đề cốt lõi liên quan đến dữ liệu - “dòng máu” của kinh tế số - vẫn chưa được xử lý triệt để. Quy định về chuyển dữ liệu xuyên biên giới, giới hạn lưu trữ dữ liệu trong nước (data localization), hay nghĩa vụ mở mã nguồn trong một số lĩnh vực nhạy cảm vẫn là những nội dung gây chia rẽ giữa các nhóm nước, và vì thế chưa tìm được điểm dung hòa trong bản thỏa thuận tạm thời.
Điều này có nghĩa là, ngay cả khi ECA chính thức có hiệu lực, tình trạng “bát mì số” của pháp luật về thương mại số vẫn chưa được gỡ rối hoàn toàn. Đối với doanh nghiệp Việt Nam, đặc biệt là những đơn vị cung cấp dịch vụ số cho nhiều thị trường cùng lúc, bài toán tuân thủ nhiều lớp quy định khác nhau vẫn còn nguyên đó.
Hướng đi cho Việt Nam sau hiệp định
Việc Quốc hội thông qua Luật Công nghiệp công nghệ số và các quy định mới về bảo vệ dữ liệu cá nhân cho thấy Việt Nam đang nỗ lực xây dựng khung pháp lý hiện đại cho kinh tế số. Thách thức đặt ra là làm sao để hệ thống đó tương thích với ECA, với các cam kết trong RCEP, CPTPP, cũng như với các sáng kiến như Hiệp định khung kinh tế số ASEAN (DEFA). Nói cách khác, thay vì hỏi “chọn bên nào”, điều quan trọng hơn là bảo đảm luật trong nước đủ linh hoạt để “nói chuyện được” với nhiều hệ thống cùng lúc.
Việc nắm bắt sớm các yêu cầu về hợp đồng điện tử, lưu trữ dữ liệu, bảo vệ người tiêu dùng, cũng như tận dụng các chương trình hỗ trợ trong khung xây dựng năng lực của ECA sẽ giúp doanh nghiệp Việt Nam đi trước một bước khi cuộc chơi mới chính thức bắt đầu.
Thứ nhất, cơ quan nhà nước cần chủ động rà soát, đối chiếu nội dung ECA với các văn bản pháp luật hiện hành liên quan đến dữ liệu, an ninh mạng, bảo vệ người tiêu dùng và thương mại. Mục tiêu không phải là nội luật hóa một cách máy móc các cam kết quốc tế, mà là sớm nhận diện các điểm có khả năng xung đột. Qua đó, trong trường hợp quyết định tham gia ECA, Việt Nam sẽ có đủ thời gian để điều chỉnh khuôn khổ pháp lý và chuẩn bị các điều kiện cần thiết.
Thứ hai, Việt Nam nên coi ECA của WTO và DEFA ở cấp độ ASEAN là hai đường ray song song, bổ trợ cho nhau. WTO giúp đặt ra những chuẩn mực chung tối thiểu, trong khi DEFA cho phép khu vực Đông Nam Á đi xa hơn, thử nghiệm các cơ chế linh hoạt hơn về chia sẻ dữ liệu, nhận diện chữ ký số, công nhận lẫn nhau về tiêu chuẩn bảo mật. Nếu biết tận dụng, doanh nghiệp Việt Nam có thể được hưởng lợi kép: vừa giảm chi phí tuân thủ trong khu vực, vừa dễ dàng kết nối sang các thị trường khác nhờ sự tương thích về tiêu chuẩn.
Thứ ba, ở cấp độ doanh nghiệp, đặc biệt là doanh nghiệp nhỏ và vừa, cần thay đổi cách tiếp cận từ coi luật là gánh nặng sang đầu tư vào khả năng tuân thủ như một lợi thế cạnh tranh. Việc nắm bắt sớm các yêu cầu về hợp đồng điện tử, lưu trữ dữ liệu, bảo vệ người tiêu dùng, cũng như tận dụng các chương trình hỗ trợ trong khung xây dựng năng lực của ECA sẽ giúp doanh nghiệp Việt Nam đi trước một bước khi cuộc chơi mới chính thức bắt đầu.
Kết luận
Sau hơn hai thập niên tìm kiếm, WTO cuối cùng cũng tiến gần hơn tới một “luật chơi” toàn cầu cho thương mại số. Hiệp định vừa được thông qua chưa phải lời giải hoàn hảo cho “bát mì số” quy định hiện nay, nhưng là tín hiệu quan trọng rằng luật chơi đang dần bắt kịp với thực tế. Câu hỏi còn lại thuộc về mỗi quốc gia: chúng ta chỉ đứng ngoài quan sát, hay chủ động tham gia và tận dụng cơ hội để viết lại vị thế của mình trong trật tự thương mại số mới.
(*) Khoa Luật, Đại học Kinh tế TPHCM
(1) The long Road to a Seamless Global Digital Economy, Hinrich Foundation, truy cập ngày 30/3/2026, https://www.hinrichfoundation.com/research/article/tech-digital-trade/the-long-road-to-a-seamless-global-digital-economy
(2) Members adopt a Pathway to bring E‑Commerce Agreement into Force via Interim Arrangements, World Trade Organization, truy cập ngày 30/3/2026, https://www.wto.org/english/news_e/news26_e/mc14_28mar26_341_e.htm
(3) Xem thông cáo báo chí tại Tlđd 2, đoạn 4, 8.
(4) Mitchell A.D, Chin E. (2023), The WTO Joint Statement Initiative on E-commerce: Navigating Digital Trade Rules in a Fragmented World. Journal of World Trade, tr. 1-3
(5) Joint Statement Initiative on E-commerce, World Trade Organization, truy cập ngày 30/3/2026, https://www.wto.org/english/tratop_e/ecom_e/joint_statement_e.htm
(6) WTO Agreement on Electronic Commerce, Think Tank European Parliament, truy cập ngày 30/3/2026, https://www.europarl.europa.eu/thinktank/en/document/EPRS_ATA(2024)762390
(7) Xem thông cáo báo chí tại Tlđd 2, đoạn 3.
(8) Xem thông cáo báo chí tại Tlđd 2, đoạn 24.