Lệnh phong tỏa Iran của Tổng thống Trump đang gây sốc kinh tế toàn cầu, khiến giá nhôm đạt đỉnh 4 năm và đe dọa tăng trưởng toàn cầu.
Việc Tổng thống Donald Trump triển khai phong tỏa hải quân đối với Iran đang đặt nền kinh tế toàn cầu trước nguy cơ chấn động mới, trong bối cảnh thế giới vốn đã chịu tổn thương nặng nề sau nhiều tuần xung đột. Động thái này có nguy cơ đẩy một cuộc chiến khu vực leo thang thành cú sốc tài chính toàn cầu, với mức độ tàn phá có thể còn lớn hơn cả thiệt hại quân sự.
Hình minh họa nền kinh tế chiến tranh. Ảnh:Learn Liberty
Lệnh phong tỏa của Mỹ nhằm vào các tàu ra vào cảng Iran đang tiếp tục rút bớt nguồn cung dầu vốn đã eo hẹp trên thị trường quốc tế.
Đồng thời, việc gián đoạn dòng chảy của nhiều loại hàng hóa chiến lược qua eo biển Hormuz cũng làm gia tăng bất ổn cho nền kinh tế toàn cầu.
Giá dầu đã bật tăng mạnh trong phiên đầu tuần, trong khi giá nhôm leo lên mức cao nhất trong 4 năm do lo ngại nguồn cung kéo dài từ khu vực chiếm gần 10% sản lượng kim loại công nghiệp quan trọng này của thế giới.
Cú sốc năng lượng đã nhanh chóng lan sang châu Á, buộc một số nhà máy phải cắt giảm sản lượng và khiến một số trạm xăng bắt đầu hạn chế bán nhiên liệu.
Nhiều sân bay trong khu vực đang thiếu hụt nhiên liệu máy bay nghiêm trọng, trong khi một số hãng hàng không đã phải thu hẹp lịch bay do chưa có giải pháp khắc phục trong ngắn hạn.
Đối với các quốc gia vùng Vịnh, thiệt hại kinh tế được đánh giá là nghiêm trọng nhất trong nhiều thập kỷ, kéo theo nguy cơ suy thoái sâu và làm lung lay hình ảnh ổn định vốn là nền tảng thu hút đầu tư, du lịch và thương mại. Tại châu Âu, đà tăng trưởng vốn đã yếu nay càng chậm lại rõ rệt.
Mỹ, với tư cách là quốc gia xuất khẩu ròng năng lượng, ít có nguy cơ thiếu hụt nguồn cung. Tuy nhiên, người tiêu dùng vẫn phải đối mặt với giá nhiên liệu tăng cao.
Tổng thống Donald Trump thừa nhận rằng giá năng lượng khó có thể sớm hạ nhiệt và nhiều khả năng vẫn ở mức cao khi cử tri Mỹ bước vào kỳ bầu cử giữa nhiệm kỳ vào cuối năm nay.
Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen cho biết việc eo biển Hormuz tiếp tục bị đóng đang gây thiệt hại lớn cho kinh tế châu Âu. Liên minh châu Âu hiện đang xây dựng các phương án ứng phó, bao gồm nới lỏng tạm thời các quy định về trợ cấp và thúc đẩy các nước thành viên phối hợp mua khí đốt.
Ông Gordon Flake, Giám đốc điều hành Trung tâm USAsia tại Đại học Tây Australia, nhận định rằng không có bên nào thực sự hưởng lợi trong tình hình hiện nay, khi tác động tiêu cực đang lan rộng trên phạm vi toàn cầu. Một trong số ít quốc gia có thể hưởng lợi là Nga, nơi dầu khí chiếm khoảng 25% nguồn thu ngân sách.
Hệ lụy chính trị cũng bắt đầu xuất hiện. Tại Ireland, nông dân đã phong tỏa đường sá, kho nhiên liệu và nhà máy lọc dầu để phản đối giá nhiên liệu tăng cao.
Ở Ấn Độ, giá khí đốt dùng cho nấu ăn tăng đã làm trầm trọng thêm làn sóng bất mãn của công nhân trước tình trạng tiền lương trì trệ.
Sau các cuộc biểu tình của hàng nghìn lao động hợp đồng tại một bang miền bắc, chính quyền bang này đã phải nâng lương tối thiểu thêm 35%. Ngay sau đó, công nhân tại bang lân cận cũng xuống đường.
Trên phạm vi toàn cầu, chi phí sinh hoạt leo thang được dự báo sẽ làm gia tăng làn sóng phản ứng của cử tri đối với các chính phủ đương nhiệm. Tại Hungary, cử tri vừa trao chiến thắng áp đảo cho phe đối lập, khép lại 16 năm cầm quyền của Thủ tướng Viktor Orbán.
Mức độ tổn thất kinh tế sẽ phụ thuộc lớn vào thời gian eo biển Hormuz tiếp tục bị gián đoạn. Tuy nhiên, triển vọng trước mắt không mấy khả quan, khi hoạt động vận tải qua tuyến hàng hải từng trung chuyển khoảng 20% lượng dầu toàn cầu khó có thể sớm trở lại mức trước chiến tranh.
Ngay cả trong kịch bản xung đột chấm dứt hoàn toàn, giá năng lượng vẫn có nguy cơ duy trì ở mức cao trong thời gian dài do tồn đọng vận chuyển và thiệt hại đối với các cơ sở hạ tầng dầu khí tại vùng Vịnh. Ngân hàng KfW của Đức cảnh báo rằng giá dầu thô khó có thể quay về mức trước chiến tranh trước cuối năm 2027.
Đà tăng giá năng lượng đang thổi bùng áp lực lạm phát, nhiều khả năng buộc các ngân hàng trung ương phải duy trì hoặc nâng lãi suất, từ đó gây tổn hại thêm cho tăng trưởng kinh tế toàn cầu.
Tại châu Á, tác động đã bắt đầu thể hiện rõ. Quốc hội Hàn Quốc đã thông qua gói cứu trợ khẩn cấp trị giá hơn 17 tỷ USD, bao gồm trợ cấp tiền mặt lên tới khoảng 400 USD cho các hộ thu nhập thấp.
Hãng hàng không Asiana tạm dừng hơn 10 đường bay khứ hồi tới Trung Quốc và Campuchia đến hết tháng 5, trong khi Vietnam Airlines cũng cắt giảm chuyến bay.
Tại Nhật Bản, tập đoàn Toto đã ngừng nhận đơn đặt hàng các sản phẩm phòng tắm lắp ghép do thiếu hụt naphtha, nguyên liệu hóa dầu quan trọng có nguồn gốc từ dầu thô. Cú sốc này còn lan sang lĩnh vực y tế, khi các bệnh viện kêu gọi tăng dự trữ vật tư nhựa y tế như găng tay phẫu thuật và ống tiêm lọc máu.
Thủ tướng Sanae Takaichi cho biết Nhật Bản đã thành lập nhóm bộ trưởng chuyên trách xử lý tình trạng thiếu hụt, đồng thời khẳng định nước này vẫn đảm bảo đủ nguồn cung naphtha trong ít nhất 4 tháng tới.
Việc gián đoạn nguồn cung heli cũng có thể ảnh hưởng đến ngành bán dẫn của Hàn Quốc và Malaysia. Tại Philippines, một số lao động đang làm việc tại Trung Đông đã trở về nước do chiến sự, khiến gia đình họ mất nguồn kiều hối. Giá vé máy bay tăng cao cũng đe dọa làm sụt giảm doanh thu du lịch toàn cầu.
Ông Blake Berger, Phó Giám đốc Viện Nghiên cứu Verve, cho rằng tác động lan tỏa của chiến tranh Iran đang ảnh hưởng đến hầu như mọi lĩnh vực, bất kể quốc gia lớn hay nhỏ.
Tại châu Âu, Đức đã phải hạ dự báo tăng trưởng năm nay xuống còn 0,6%, so với mức 1,3% trước đó, trong bối cảnh nền kinh tế lớn nhất khu vực chịu thêm cú sốc năng lượng.
Theo UBS, nếu tình trạng gián đoạn tại eo biển Hormuz kéo dài thêm 2 tháng, tăng trưởng toàn cầu sẽ suy yếu và chỉ quay lại xu hướng cũ vào cuối năm 2028. Trường hợp phong tỏa kéo dài hơn có thể khiến tăng trưởng toàn cầu giảm 1% và đẩy kinh tế Mỹ vào suy thoái nhẹ.
Các quốc gia vùng Vịnh đang gánh chịu hậu quả nặng nề nhất. Nhiều nước không thể đưa năng lượng ra thị trường. Qatar bị thiệt hại lớn tại các cơ sở LNG và quá trình sửa chữa có thể kéo dài tới 5 năm.
Theo Rystad Energy, chi phí khôi phục hạ tầng năng lượng trong khu vực có thể vượt 25 tỷ USD. Capital Economics dự báo GDP của Qatar có thể giảm 13% trong năm nay, UAE giảm 8% và Saudi Arabia giảm 6,6%.
Bên cạnh tổn thất kinh tế, mô hình phát triển dựa trên hình ảnh ổn định của các nước vùng Vịnh cũng bị tổn hại nghiêm trọng. Nhiều sự kiện quốc tế lớn, từ hội nghị tài chính, tiền số cho đến các chặng đua Formula One, đã bị hủy bỏ.
Ngành du lịch, công nghệ và trí tuệ nhân tạo cũng đứng trước rủi ro lớn khi một số hạ tầng quan trọng, bao gồm cả trung tâm dữ liệu, bị tấn công.
Theo các chuyên gia, ngay cả khi chiến tranh kết thúc, Iran vẫn sẽ là yếu tố rủi ro thường trực đối với khu vực, buộc doanh nghiệp phải tính thêm phần bù rủi ro trong các quyết định đầu tư. Giá năng lượng có thể mang mức phí rủi ro cố định trong dài hạn chừng nào Iran còn khả năng kiểm soát eo biển Hormuz.
Việt Hà