Giá năng lượng thế giới tăng vọt do xung đột Trung Đông đã gây áp lực lớn lên nhiều nền kinh tế Đông Nam Á, khiến không ít quốc gia rơi vào tình trạng khủng hoảng. Trái lại, Việt Nam vẫn duy trì được nguồn cung ổn định, kiểm soát đà tăng giá và bảo đảm an ninh năng lượng nhờ loạt giải pháp điều hành linh hoạt và đồng bộ.
Việt Nam nỗ lực đảm bảo nguồn cung dầu thô từ 2 nhà máy lọc dầu trong nước (Ảnh: Nhà máy Lọc hóa dầu Bình Sơn - Ảnh: Nam Nguyễn)
Cơn địa chấn năng lượng lan rộng khắp Đông Nam Á
Cuộc xung đột leo thang tại Trung Đông từ đầu năm 2026 đã tạo ra một cú sốc chưa từng có đối với thị trường năng lượng toàn cầu. Giá dầu thô vượt mốc 100 USD/thùng, trong khi giá dầu diesel tăng mạnh lên khoảng 238 USD/thùng, cao gấp hơn 2,5 lần so với giai đoạn trước khủng hoảng. Những biến động này không chỉ là con số trên thị trường hàng hóa, mà đã nhanh chóng chuyển hóa thành áp lực trực tiếp lên đời sống kinh tế – xã hội tại nhiều quốc gia nhập khẩu dầu, đặc biệt là khu vực Đông Nam Á.
Trong làn sóng biến động đó, mức độ tổn thương của từng quốc gia phụ thuộc lớn vào khả năng điều hành và công cụ chính sách mà chính phủ sở hữu. Philippines trở thành ví dụ điển hình cho mô hình thị trường hoàn toàn tự do. Khi không có cơ chế trợ giá hoặc bình ổn đủ mạnh, giá xăng dầu tại quốc gia này đã tăng hơn gấp đôi chỉ trong thời gian ngắn. Hệ quả là Tổng thống Ferdinand Marcos Jr. buộc phải tuyên bố tình trạng khẩn cấp quốc gia, trong khi tăng trưởng GDP bị điều chỉnh giảm và lạm phát có nguy cơ vượt kiểm soát.
Tại Thái Lan, dù có Quỹ Nhiên liệu nhằm điều tiết giá, nhưng quy mô quỹ không đủ lớn để chống đỡ cú sốc kéo dài. Chỉ trong một đêm cuối tháng 3, giá xăng tăng tới 14–22%, còn diesel tăng 18%, tạo nên cảnh người dân xếp hàng xuyên đêm tại các trạm xăng. Chính phủ nước này sau đó buộc phải triển khai hàng loạt biện pháp khẩn cấp như hạn chế đi lại, yêu cầu làm việc từ xa và thậm chí cấm xuất khẩu xăng dầu.
Malaysia lại rơi vào thế tiến thoái lưỡng nan khi vừa phải cải cách trợ giá để bảo đảm cân đối ngân sách, vừa đối mặt với áp lực giá toàn cầu. Việc cắt giảm hạn mức xăng trợ giá và tăng giá diesel đã giúp tiết kiệm ngân sách, nhưng đồng thời tạo thêm gánh nặng đáng kể lên người tiêu dùng và doanh nghiệp.
Indonesia chọn hướng đi ngược lại, chấp nhận không tăng giá và chuyển toàn bộ áp lực vào ngân sách nhà nước. Dù giúp ổn định tâm lý người dân trong ngắn hạn, chính sách này tiềm ẩn rủi ro tài khóa lớn khi giá dầu thực tế vượt xa giả định ngân sách ban đầu.
Nhìn tổng thể, cuộc khủng hoảng năng lượng đã bộc lộ rõ sự phân hóa sâu sắc giữa các mô hình điều hành. Trong bối cảnh đó, việc Việt Nam giữ được sự ổn định trở thành một điểm đáng chú ý không chỉ trong khu vực mà còn trên bình diện toàn cầu.
Căng thẳng địa chính trị leo thang tại Trung Đông từ đầu năm 2026 đã khiến giá dầu thô vượt 100 USD/thùng, trong khi giá dầu diesel toàn cầu tăng lên mức khoảng 238 USD/thùng vào cuối tháng 3, gấp hơn 2,5 lần so với mức nền 92–95 USD/thùng trước khi xung đột nổ ra.
Giá xăng tại Philippines đã tăng gấp đôi (Ảnh: TTXVN)
Điều hành linh hoạt, giữ vững an ninh năng lượng
Giữa “tâm bão” năng lượng, Việt Nam đã triển khai một chiến lược điều hành đa tầng với sự chuẩn bị từ sớm và phản ứng nhanh khi khủng hoảng xảy ra. Ngay từ trước khi xung đột bùng phát, Nghị quyết 70-NQ/TW về bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045 đã xác định rõ quan điểm “bảo đảm vững chắc an ninh năng lượng quốc gia”. Khi tình hình trở nên phức tạp hơn trong quý I/2026, Bộ Chính trị tiếp tục ban hành Kết luận 14-KL/TW ngày 20/3/2026 của Bộ Chính trị về các nhiệm vụ, giải pháp nhằm bảo đảm nguồn cung và ổn định giá nhiên liệu, đáp ứng yêu cầu phát triển kinh tế - xã hội trong tình hình mới.
Trên cơ sở đó, Chính phủ và Thủ tướng Phạm Minh Chính đã liên tiếp đưa ra các quyết sách quan trọng. Nghị quyết 36/NQ-CP cho phép Petrovietnam chủ động hơn trong hoạt động xuất nhập khẩu dầu thô, trong khi Nghị quyết 55/NQ-CP hoàn thiện cơ chế điều hành giá linh hoạt theo thị trường. Công điện 22/CĐ-TTg nhấn mạnh yêu cầu không để đứt gãy nguồn cung, còn Quyết định 385/QĐ-TTg thành lập Tổ công tác bảo đảm an ninh năng lượng nhằm tăng cường phối hợp liên ngành.
Ở cấp bộ ngành, Bộ Công Thương đã triển khai hàng loạt biện pháp cụ thể dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Quyền Bộ trưởng Lê Mạnh Hùng. Các chỉ thị và công điện được ban hành liên tục nhằm bảo đảm nguồn cung, yêu cầu doanh nghiệp duy trì nhập khẩu đúng hạn mức, đồng thời tăng cường kiểm tra thị trường để ngăn chặn đầu cơ, găm hàng.
Một điểm nổi bật trong điều hành là sự phối hợp chặt chẽ giữa các công cụ chính sách. Quỹ Bình ổn giá xăng dầu được kích hoạt tới 9 lần chỉ trong một tháng với tổng số tiền chi khoảng 5.300 tỷ đồng. Đặc biệt, lần đầu tiên ngân sách nhà nước được tạm ứng trực tiếp vào quỹ với quy mô 8.000 tỷ đồng theo Quyết định số 483 của Thủ tướng.
Song song với đó, các biện pháp tài khóa được triển khai mạnh mẽ. Thuế nhập khẩu đối với một số mặt hàng xăng dầu được giảm về 0%, thuế bảo vệ môi trường và thuế tiêu thụ đặc biệt cũng được cắt giảm sâu, trong khi doanh nghiệp được miễn khai thuế giá trị gia tăng nhưng vẫn được khấu trừ đầu vào. Tổng mức giảm thu ngân sách ước tính khoảng 7.200 tỷ đồng mỗi tháng - một quyết định được đánh giá là cần thiết để ổn định thị trường.
Không chỉ dừng ở các công cụ tài chính, cơ chế điều hành giá cũng được cải tiến mạnh. Từ ngày 6/3, liên Bộ Công Thương - Tài chính có thể điều chỉnh giá ngay khi biến động vượt 7%, thay vì chờ chu kỳ 7 ngày. Đến ngày 19/3, cơ chế này tiếp tục được nới lỏng, cho phép điều chỉnh trong vòng một ngày nếu biến động vượt 15%.
Nhờ những giải pháp đồng bộ đó, giá xăng trong nước đã nhanh chóng hạ nhiệt. Đến ngày 26/3, giá xăng E5 RON92 giảm xuống còn 23.326 đồng/lít, thấp hơn 22,5% so với đỉnh trước đó chỉ vài ngày. Nếu không có các biện pháp can thiệp, giá xăng có thể đã tăng thêm từ 3.000 đến 5.000 đồng mỗi lít.
So với các quốc gia trong khu vực, mức tăng giá tại Việt Nam được đánh giá là thuộc nhóm trung bình thấp và đang có xu hướng giảm trở lại - một kết quả đáng chú ý trong bối cảnh biến động toàn cầu.
Ứng phó linh hoạt, Việt Nam giữ ổn định thị trường xăng dầu (Ảnh minh họa)
Bài học chính sách từ cuộc khủng hoảng
Cuộc khủng hoảng năng lượng năm 2026 đã đặt ra một phép thử lớn đối với năng lực điều hành của các quốc gia. Những gì diễn ra cho thấy không tồn tại một mô hình hoàn hảo tuyệt đối, nhưng sự linh hoạt và khả năng phối hợp chính sách đóng vai trò quyết định.
Philippines, với cơ chế thị trường hoàn toàn, đã phải trả giá đắt khi thiếu công cụ can thiệp. Thái Lan cho thấy một quỹ bình ổn nếu không đủ quy mô sẽ khó duy trì hiệu quả trong khủng hoảng kéo dài. Malaysia minh chứng cho rủi ro khi cải cách trợ giá không đúng thời điểm, còn Indonesia đối mặt với nguy cơ tài khóa khi gánh toàn bộ chi phí vào ngân sách.
Trong bức tranh đó, Việt Nam nổi lên với cách tiếp cận cân bằng hơn. Việc kết hợp Quỹ Bình ổn, chính sách thuế và cơ chế điều hành linh hoạt đã giúp giảm áp lực lên người tiêu dùng mà vẫn giữ được kỷ luật tài khóa. Đặc biệt, cơ chế tạm ứng ngân sách với cam kết hoàn trả trong 12 tháng thể hiện một bước tiến quan trọng trong quản trị tài chính công.
Các chuyên gia kinh tế đánh giá cao cách điều hành này. PGS.TS Ngô Trí Long cho rằng việc Bộ Công Thương chủ động triển khai các giải pháp bảo đảm nguồn cung, linh hoạt điều chỉnh giá và sử dụng Quỹ Bình ổn đã góp phần hạn chế tác động lan tỏa của cú sốc giá dầu.
TS Lê Quốc Phương - nguyên Phó Giám đốc trung tâm thông tin Công nghiệp và Thương mại – Bộ Công Thương nhận định phản ứng nhanh của Bộ Công Thương trong việc theo dõi, dự báo và điều tiết thị trường đã giúp duy trì sự ổn định, đồng thời nhấn mạnh cần tiếp tục nâng cao năng lực dự trữ quốc gia để chủ động hơn trong tương lai.
Trong khi đó, TS Nguyễn Quốc Việt đánh giá các động thái điều hành của Chính phủ và liên Bộ Công Thương - Tài chính không chỉ giúp ổn định giá cả mà còn củng cố niềm tin của người dân và doanh nghiệp, tạo nền tảng cho tăng trưởng bền vững.
Dù vậy, thách thức vẫn còn ở phía trước. Tình hình địa chính trị tại Trung Đông chưa có dấu hiệu hạ nhiệt, giá dầu toàn cầu tiếp tục biến động khó lường. Điều này đòi hỏi Việt Nam phải duy trì sự chủ động, tiếp tục hoàn thiện cơ chế điều hành và nâng cao năng lực dự trữ để ứng phó với các cú sốc trong tương lai.
Có thể nói, trong tháng đầu tiên của cơn bão năng lượng lớn nhất khu vực trong nhiều năm, Việt Nam đã chứng minh rằng với hệ thống chính sách đủ mạnh, phản ứng đủ nhanh và sự phối hợp hiệu quả giữa các cơ quan, hoàn toàn có thể giữ vững “phòng tuyến” xăng dầu, bảo vệ người dân và nền kinh tế trước những biến động toàn cầu.
Thái Hoàng